06:30 ICT Thứ ba, 22/08/2017

Menu

Thống kê truy cập

Đang truy cậpĐang truy cập : 13


Hôm nayHôm nay : 171

Tháng hiện tạiTháng hiện tại : 10074

Tổng lượt truy cậpTổng lượt truy cập : 102627

Thăm dò ý kiến

Bảo tàng tỉnh Kon Tum có gì đặc biệt?

Cảnh quan, không gian đẹp?

Hiện vật trưng bày phong phú?

Tất cả các ý trên

Trang nhất » Trang chủ » Hoạt động nghiên cứu » Trạm vệ tinh

Lễ mừng nhà rông mới của người Xơ Đăng Tơ Đrá ở huyện Đắc Hà, tỉnh Kon Tum

Thứ hai - 05/09/2016 10:06

Lễ vật trong lễ mừng nhà rông mới của người Xơ Đăng Tơ Đrá có trâu, dê, lợn. Trong đó trâu và dê phải là con đực. Trâu phải là trâu tơ, sừng chuẩn bị cong, đầu vuốt chỉ dài bằng tai. Theo quan niệm của đồng bào, vật hiến sinh phải là của làng. Nếu không có mà đi mua của làng khác thì cũng phải  mua trước đó ít nhất 10 ngày để vật hiến sinh được ăn cỏ, ăn đồ ăn của làng thì mới linh thiêng.

Lễ mừng nhà rông mới của người Xơ Đăng Tơ Đrá bắt đầu bằng nghi thức khấn thông báo cho thần linh biết. Để thực hiện nghi thức, già làng chuẩn bị một con gà, một dàn cúng nhỏ đặt tại cầu thang phía đông nhà rông (cầu thang phụ). Ông khấn to trình báo với thần linh, mong Gìang phù hộ cho dân làng tổ chức lễ hội được may mắn, người đi chặt cây nêu không bị thương, không bị ngã, không trúng dao, trúng rựa; Xin cho mái nhà rông của làng được cao mãi, dân làng làm được nhiều lúa gạo, không xảy ra dịch bệnh, ốm đau…

- Ngày đầu tiên của lễ, người Xơ Đăng Tơ Đrá làm một lễ nhỏ gọi là “Lễ ra mắt trâu”.  Để thực hiện nghi thức này, già làng bắt một con gà sau đó cắt lấy máu vảy lên đầu trâu. Đây là hình thức đánh dấu, đồng thời thông báo cho giàng biết con trâu mà làng đã chọn. Kết thúc nghi thức, mọi người tiến vào bên trong nhà rông, cùng ngồi quanh ghè rượu. Gìa làng khấn mời giàng về uống rượu, ăn gan gà sau đó dân làng cùng nhau ăn uống cho đến tận đêm khuya.

 Ngày thứ hai, từ sáng sớm già làng cùng một số thành viên khác đã có mặt tại nhà rông. Trong hầu hết các lễ hội của người Xơ Đăng Tơ Đrá, người đảm nhận những công việc hệ trọng thường do thần linh lựa chọn thông qua hình thức tâm linh mà già làng là người thay mặt dân làng thực hiện. Già làng lấy củ nghệ chẻ đôi đặt trên lưỡi dao cúng khấn xin, đầu tiên là chọn ra người chủ lễ, nghĩa là người thầy cúng, sau đó  chọn người nấu cơm cúng, người chặt củi, người đánh cồng, người đốt lửa và người cõng ghè cúng. Kết thúc nghi thức, già làng lấy nghệ xâu lại buộc ở cửa phụ nhà rông. Ông quay lại ghè rượu cần vừa được buộc ngay ngắn vào cột tiếp tục làm phép, mời chủ lễ uống rượu mừng để cảm tạ giàng, thần linh đã chọn được người gánh vác trọng trách trong những ngày diễn ra lễ hội. Việc chuẩn bị cho lễ hội được gấp rút hoàn tất, thanh niên, trai tráng vào rừng chặt le, lấy dây mây; phụ nữ gùi củi, lấy nước, hái rau rừng mang đến nhà rông. Việc quan trọng hơn cả là tìm cây để dựng cây nêu, được giao cho chủ lễ, già làng và một người phụ nữ uy tín trong làng đảm nhận. Theo quan niệm của  người Xơ Đăng Tơ Đrá, cây nêu càng cao, càng đẹp thì thần linh càng hài lòng và mùa màng năm đó sẽ bội thu, cuộc sống sẽ ấm no... Cây nêu của người Xơ Đăng Tơ Đrá có thể xem là một tác phẩm tổng hợp mà ở đó hội tụ đủ yếu tố từ hội họa, điêu khắc, nghề thủ công truyền thống. Những cành nêu trĩu nặng tượng trưng cho mùa màng bội thu, những bông lúa, quả bắp trĩu hạt.

Trong lễ thức mừng nhà rông mới, người Xơ Đăng Tơ Đrá làm hai cây nêu. Một cây nêu to ( chính), gọi là lung gang pô dùng để cột trâu và một cây nêu nhỏ dùng để cột dê và heo. Người ta dựng cây nêu nhỏ trước, rồi mới tiến hành dựng cây nêu to. Già làng trong trang phục chỉnh tề, tay cầm cây niek kính cẩn khấn to trình báo với thần linh. Khấn xong, ông đào hố chôn cây nêu chính, sau những nhát nghi thức đầu tiên ông trao cho chủ lễ và một số thanh niên tiếp tục đào hố. Khi cây nêu cắm xuống đất, dân làng lần lượt đến chạm tay vào với mong muốn thần linh sẽ đem lại may mắn cho mình.  

Cây nêu vừa là chỗ cột trâu, vừa là bàn tế, vừa là nơi để giàng về trú ngụ, là cầu nối giữa con người với thần linh. Người Xơ Đăng Tơ Đrá trang trí cây nêu với những tua đan bằng tre nứa, sặc sỡ sắc màu, vút lên chao bay giữa trời cao nguyên trong xanh lộng gió như càng làm tăng thêm không khí linh thiêng.

Khi hai cây nêu đã được dựng chắc chắn, các lễ vật đã đầy đủ, người ta đưa hai con vật hiến sinh là dê và lợn cột vào cây nêu nhỏ trước. Trước khi đưa trâu vào cột, dân làng lần lượt bước qua dây cột trâu. Những con vật hiến sinh được đeo mặt nạ và trang trí những tua màu sặc sỡ ở hai sừng. Già làng dùng trống nhỏ đứng phía sau con trâu đánh 7 tiếng để mời thần linh về chứng giám. Người phụ nữ trong đội tế lễ lấy một quả trứng gà ném vào đầu con trâu. Nếu trứng vỡ đó là điềm may mắn, giàng đã ghi nhận và phù hộ cho dân làng

Các con vật hiến sinh được cột tại sân nhà rông cả đêm hôm đó. Đêm đó,  diễn ra nghi lễ khóc trâu. Gọi là khóc trâu nhưng thực ra vừa hát vừa kể lể, vừa để vỗ về, an ủi, tiễn biệt con vật yêu quý, vừa bày tỏ sự tiếc thương, biết ơn của con người đối với con trâu đã vì việc hệ trọng của cả cộng đồng mà chịu làm vật hiến sinh. Người chịu trách nhiệm hát khóc trâu thường là một người phụ nữ. Bà vừa vuốt ve con trâu, vừa hát, nói với trâu như nói với một con người: “Lâu nay trâu làm bạn với người trong nhà như anh em. Nay vì làng làm phong tục, xin dâng trâu lên các thần linh. Mong trâu vì dân làng mà vui lòng….”

- Ngày thứ 3 (ngày chính lễ), từ sáng sớm, già làng, chủ lễ chỉnh tề trong trang phục truyền thống cùng dân làng chuẩn bị làm lễ hiến sinh. Già làng cùng chủ lễ nắm chặt con dao cúng, dân làng theo thứ tự đến chạm tay vào con dao. Nghi thức nhằm thông báo cho giàng biết đồng thời xin giàng chấp nhận con dao làng dùng đâm trâu. Trong lễ hội, họ làm nghi thức hiến sinh dê, heo trước, sau đó mới đến trâu. 

Việc đâm trâu được thực hiện nhanh chóng. Chủ lễ dùng con dao của làng đâm làm phép trước sau đó thanh niên trai tráng trong làng dùng lao đâm hạ trâu. Khi trâu đã tắt thở, chủ lễ lấy ống lồ ô hứng huyết trâu và huyết các con vật hiến sinh đặt lên dàn cúng trên thân cây nêu. Cùng với nghi thức đâm trâu, chiêng trống nổi lên. Theo nhịp trống, tiếng cồng chiêng, các cô gái nối tay nhau thành vòng xoang.

Trong ngày này, theo sự phân công từ trước, ai vào việc nấy, nhóm đảm nhận việc làm thịt trâu, nhóm làm dê, heo. Sau khi đã thui, cạo sạch lông, chủ lễ đặt một số bộ phận quan trọng của con trâu như đầu, đuôi lên dàn thiêng để mời thần linh. Thịt được xẻ nhỏ một phần chia đều cho các hộ trong làng, một phần chế biến để dân làng cùng ăn uống chung vui tại nhà rông. Đàn bà con gái thì nướng thịt, nướng cơm lam… mùi thịt nướng, mùi xào nấu, mùi cơm mới quyện vào nhau thơm lừng. Khi thịt và gan các con vật đã chín. Già làng, chủ lễ cùng đội cúng tập trung tại vị trí hai cây nêu trước sân nhà rông cùng khấn mời giàng về ăn gan, dự hội cùng con cháu.

Sau nghi thức khấn mời giàng, già làng uống cang rượu đầu tiên làm phép, cả làng quây quần bên những ché rượu cần, bên những ống thịt, những ống cơm lam cùng nhau ăn uống để tận hưởng thành quả của ngày lễ, sự ban thưởng của thần linh.

Tiếng cồng chiêng nổi lên, các chàng trai, cô gái vào vòng xoang, họ di chuyển nhịp nhàng quanh cây nêu thể hiện tính cộng đồng trong sự cộng hưởng. Trong ngày này, mọi mâu thuẫn, hiềm khích cá nhân được gỡ bỏ, dưới sự che chở của thần nhà Rông, chỉ còn lại niềm tin, niềm vui, sự say sưa cộng cảm của cộng đồng làng.

-  Chiều ngày thứ 4, dân làng thực hiện nghi thức hạ đầu các con vật hiến sinh đem vào nhà rông. Mở đầu nghi thức, già làng lấy một ít ruột chuối đặt lên đầu, các hộ trong làng theo đó cũng lấy chuối bỏ lên đầu nhau để cầu mong sự may mắn. Tiếp đến, già làng khấn xin giàng cho dân làng được phép hạ đầu các con vật hiến sinh: “Ơi Giàng! Xin cho dân làng hạ đầu trâu, đầu dê, heo mang cất vào nhà Rông, mong thần nhà rông ghi nhận lễ vật của dân làng”

Kết thúc lời khấn, đoàn người nhảy múa quanh cây nêu, dẫn đầu là người đốt lửa, theo sau  là người vác đầu trâu, đầu dê, người cõng ghè… Hội làng càng thêm phần thú vị hơn bởi sự xuất hiện của một nhân vật, ấy là con ma, một nhân vật huyền thoại có tên gọi là kija hoặc prô kia. Chúng là những nhân vật tồn tại đơn độc trong rừng, là lực lượng phá phách, dọa nạt dân làng. Người Xơ Đăng Tơ Đrá tâm niệm, kija là sinh vật nửa người, nửa ngợm kì dị, hình vóc thô kệch, gai góc. Chúng được hóa thân là những cái mặt nạ, người Tơ Đrá gọi là Mok được tạo từ một gốc chuối lớn, tươi. Họ đục hai mắt, hốc miệng, phạt chiếc cằm, gọt dấu chân mày và mũi. Kija làm cho lễ hội dân gian trở nên sinh động hơn, kỳ thú hơn ngoài việc đánh chiêng và uống rượu cần. Và phần nào dân làng cảm thấy yên tâm hơn trong cuộc sống sinh hoạt vì đã làm vui lòng kẻ chuyên phá phách và dọa nạt. Dân làng tiến vào bên trong nhà rông, tiếp tục đi quanh trong nhà. Tiếng cồng sẽ luôn nổi lên để khuấy động không khí, để mời gọi, đón tiếp thần linh cũng như khách tham dự.

Trời gần tối, tiếng cồng tạm dừng, điệu xoang tạm nghỉ. Mọi người tập trung tại phía cửa phụ nhà rông nơi đặt đầu các con vật hiến sinh để cùng làm nghi thức hỏi ý kiến thần linh xem đã ghi nhận và hài lòng với lễ vật mà dân làng dâng cúng chưa. Người ta cắt một miếng da trên đầu con dê sau đó đặt lên lưỡi dao cúng và đọc lời  khấn, hỏi làng làm phong tục giàng đã hài lòng chưa? Và xin  phép làng đem đầu các con vật này vào nhà rông. Sau nghi thức, đầu các con vật hiến sinh được gác trang trọng lên trên nhà rông để qua đêm.

- Ngày thứ 5, đầu trâu, dê, heo được mang đi chế biến. Ở khoảng đất trống phía bên ngoài nhà rông, tốp thanh niên xẻ thịt, tốp nấu nướng, phụ nữ cũng tham gia bằng việc lấy cây chuối về làm thức ăn, nướng cơm lam…

Bên trong nhà rông, chủ lễ đã chuẩn bị những lễ vật cần thiết để làm nghi thức xem sức khỏe và kết quả làm ăn trong năm mới cho tất cả các thành viên trong cộng đồng làng….

Các món ăn đã chế biến xong, mọi người tập trung quanh những ché rượu cần bên trong nhà rông. Các món ăn được đựng vào ống lồ ô chẻ nửa, già làng làm nghi thức mời giàng về ăn trước, chứng kiến cho dân làng đã hoàn thành nghi lễ ăn đầu trâu, dê heo. Ông ngồi bên ghè rượu cúng đọc lời cầu khấn:

“Ơ giàng, làng đã làm xong lễ ăn trâu mừng nhà rông mới, mời giàng về ăn và uống rượu cùng dân làng, xin phù hộ cho làng được sức khỏe, con chim, con chuột không phá nương, phá rẫy’”

Tất cả bà con dân làng tập trung dưới mái nhà Rông cùng nhau ăn uống, chúc sức khỏe cho nhau, chung vui mừng cho sự thành công của lễ hội trong bầu không khí vui tươi, hồ hởi, đoàn kết.

Đến cuối ngày, khi cuộc vui của dân làng đã gần vào đoạn kết, các vật dụng trang trí trước sân và bên trong nhà rông được thu dọn để tiến hành nghi thức cuối cùng. Đó là, nghi thức gác xương đầu trâu, dê lên trước cửa chính nhà rông. Sau khi chủ lễ hoàn tất nghi thức trên cũng là lúc trả lại dao, niek cho già làng, kết thúc sứ mệnh quan trọng mà Giàng cùng dân làng đã tin tưởng giao phó trong những ngày diễn ra lễ hội. Già làng cũng không quên trao cho chủ lễ một con heo nhỏ như một hình thức trả ơn của làng cho người mà Giàng tin tưởng lựa chọn đại diện cho ước mong, sự kết nối tâm linh giữa Thần, thiên nhiên và con người.

Tác giả bài viết: BTKT

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

 

Giới thiệu

Hệ thống trưng bày

 *Vài nét về Bảo tàng tỉnh KonTum.  Bảo tàng tỉnh được tách ra từ Trung tâm Bảo tàng – Thư viện tỉnh, thành lập tháng 3/1998. Cũng trong năm đó, ngày 8/8/1998, UBND tỉnh ký quyết định số 1471 phê duyệt dự án đầu tư xây dựng Bảo tàng tổng hợp tỉnh. Sau một quá trình chuẩn bị và nhiều lần...

Video chọn lọc