03:38 ICT Chủ nhật, 25/06/2017

Menu

Thống kê truy cập

Đang truy cậpĐang truy cập : 24


Hôm nayHôm nay : 102

Tháng hiện tạiTháng hiện tại : 11687

Tổng lượt truy cậpTổng lượt truy cập : 76833

Thăm dò ý kiến

Bảo tàng tỉnh Kon Tum có gì đặc biệt?

Cảnh quan, không gian đẹp?

Hiện vật trưng bày phong phú?

Tất cả các ý trên

Trang nhất » Trang chủ » Hoạt động nghiên cứu » Trạm vệ tinh

LÀNG VÀ Ý NGHĨA TÊN LÀNG CỦA NGƯỜI BA NA Ở KON TUM

Thứ hai - 05/12/2016 15:41
Người Ba Na là một trong những dân tộc thiểu số cư trú lâu đời trên vùng đất Kon Tum, với dân số 63.097 người (Theo số liệu của cục thống kê Kon Tum năm 2014), phân bố chủ yếu ven thành phố Kon Tum, huyện Kon Rẫy, Sa Thầy và huyện Đăk Hà. Ở Kon Tum người Ba Na có hai nhóm chính là: Ba Na Jơ Lơng và Ba Na Rơ Ngao. Cư trú ở đâu người Ba Na cũng có ý thức rõ ràng về cộng đồng dân tộc mình.

Cũng như các dân tộc thiểu số khác ở Kon Tum, bên cạnh việc gọi làng là Plẽi, thì người Ba Na còn gọi làng là Kon, Đăk,… Mỗi Plei, Kon, Đăk đều có rào gỗ, tre bao bọc. Xưa kia có cổng ra, vào để ngăn thú dữ và giặc giã. Sáng mở cổng, chiều tối đóng cổng đôi khi cổng đóng suốt ngày, đó là thời gian làng có việc hệ trọng như dịch bệnh, cúng ma.

Mỗi làng đều có một tên riêng. Tên của làng thường gắn liền với đặc điểm địa danh, địa hình nơi ở hoặc theo tên núi, sông, hồ, nguồn nước uống của họ và cả những truyền thuyết, huyền thoại về vùng đất nơi lập làng. Đôi khi cũng có làng được gọi theo tên của người có uy tín nhất trong làng (thường là Già làng).

Ông A Thút, làng Đăk Wớt, xã Hơ Moong, huyện Sa Thầy cho biết: Hầu hết tên làng của người Ba Na ở đây thường gắn chặt với đặc điểm về nguồn nước sinh hoạt của mỗi làng, bởi yếu tố đầu tiên khi chọn một vùng đất để lập làng là phải có nguồn nước để tiện cho việc sinh hoạt của làng; sau đó mới tính đến những yếu tố khác như đất đai rộng lớn, thuận lợi cho việc canh tác và đấu tranh phòng thủ để bảo vệ làng hoặc các đặc điểm khác như: nơi có nhiều hoa, nhiều cây bông gòn, có cây Sung, có gò đất cao… Ví dụ: ở xã Hơ Moong có làng Đăk Wơk (Đăk là nước; Wơk là tên một già làng người Bah Nar, ông là người có uy tín trong làng và các làng lân cận nên được mọi người yêu mến, quý trọng và lấy tên đặt thành tên làng; Đăk Yolà tên một con suối; Kon Kơ Tol (làng ở giữa chừng).

Theo truyền thuyết, xưa kia ở vùng Hơ Moong có xảy ra dịch bệnh, già làng Hơ Moong sợ dân làng bị chết hết, nên nói với dân làng ai làm rẫy ở đâu thì về đó sinh sống để duy trì nòi giống. Do đó, một số hộ dân đến sinh sống và lập làng ở giữa vùng Hơ Moong và vùng Kroong nên đặt tên là Kon kơ Tol, nghĩa là làng ở giữa chừng. Ở xã Đăk Mar có các làng Đăk Mut (nước vào). Người Bah Nar ở Đăk Mut vốn dĩ là người Bah Nar ở vùng Bình Định chuyển lên do chạy loạn. Khi lên họ xin già làng cho nhập vào sinh sống ở vùng Hơ Moong. Sau đó làng phát triển mạnh nên già làng Hơ Moong đã tách làng và cho họ lập một làng mới ở nơi có nguồn nước chảy vào và đặt tên là Đăk Mut, nghĩa là nước vào; hay làng sống ở nơi có nhiều rừng gọi là Kon Gung: Nghĩa là làng rừng, nơi có nhiều rừng. Theo truyền thuyết kể lại, xưa kia người Bah Nar nơi đây rất khỏe mạnh, họ thường bám rừng, bám rẫy và săn bắt thú rừng. Kon Gung xưa kia thuộc vùng Hơ Moong, nhưng họ sống biệt lập trong rừng sâu, nơi có nhiều động thực vật quý hiếm.

Ở khu vực Thành phố Kon Tum có các làng với tên gọi và ý nghĩa như: Kon Kơ Tu: là làng cũ (Kon: là làng; Kơ tu: là cũ, xưa, cổ); Plẽi tơ Ngia: Ngày xưa ở vùng này có nhiều cây Kơ Nia  (cây cầy), nên khi người Bah Nar lập làng ở đây thì lấy tên loại cây này đặt tên cho làng để dễ nhớ. Plẽi tơ Ngia:là làng có nhiều cây Kơ Nia; Plẽi Dõn:  là làng ở trên cao (vùng đất cao, gò đất cao). Xuất phát từ việc xưa kia ở làng hồ có xảy ra tranh chấp giữa các cá nhân trong làng. Do quá trình xử lý không công bằng nên có một người đàn ông đã tự ái và bỏ làng đi lên sinh sống ở vùng cao hơn và lập làng mới đặt tên là Plẽi Dõn; Kon Rơ Bang: là làng có nhiều hoa. Đúng theo tiếng Bah Nar thì phải là Kon rơ Bông Bang. Vì “Bông Bang” có nghĩa là vùng có nhiều loài hoa. Sau này khi đặt tên thì họ gọi tắt là Kon rơ Bang; Kon Hơ Ngo: làng cây thông.Kon Tum kơ Pâng: làng hồ trên; Kon Tum kơ Nâm: làng hồ dưới; Kon Klor: làng bông gòn (Kon: làng; Klor: bông gòn) vì xưa kia khu vực này có nhiều cây bông gòn mọc. Người Bah Nar khi lập làng ở đây đã lấy tên loài cây này đặt thành tên làng; Kon kơ Tu: là làng cũ; Kon kơ Tu Klah: làng tách ra từ làng cũ (Kon: làng; kơ tu: cũ, xưa, cổ; Klah: tách ra); Kon Hra: Làng cây Sung. Xưa kia người Ba Na đến lập làng ở vị trí thấy có một cây Sung to lên sau đó đặt tên làng là Kon Hra; Plẽi kơ Năng: là làng ghè cổ. Vì khi người Ba Na đến đây lập làng, họ phát hiện có một cái ghè cổ nên sau khi lập làng liền đặt tên làng là kơ Năng; Plẽi Măng La:làng ở triền đồi.

Làng Măng La Kơ Tu, xã Ngọc Bay – TP. Kon Tum 

Hiện nay, tại xã Ngọc Bay – TP. Kon Tum có hai làng mang tên Măng La là: Măng La Kơ Tu và măng La Klah. Măng La Kơ Tu là làng cũ, còn Măng La Klah  là làng tách ra từ làng Mang La.

Làng Măng La Klah, xã Ngọc Bay – TP. Kon Tum

 Ở Kon Tum, người Ba Na cư trú ở nhiều khu vực khác nhau, có những làng sống ở vũng trũng (khu vực Thành phố Kon Tum) gần các lòng hồ, sông, có những làng sống ở vùng cao hơn như người Ba Na ở Kon Rẫy. Bên cạnh đó, có nhóm người Ba Na sống ở khu vực bằng phẳng hơn như ở vùng Đăk La hiện nay.

Nghệ sĩ ưu tú A Đủh, làng Kon Trang mơ Nẫy, xã Đăk La, huyện Đăk Hà cho biết: Khu vực Đăk La là nơi sinh sống lâu đời của người Ba Na, mỗi làng ở đây đều có tên gọi gắn liền với sự hình thành của từng làng cũng như địa danh, địa hình nơi lập làng,…trong đó có các làng với tên gọi và ý nghĩa như: Kon Trang mơ Nẫy hay còn gọi là Kon trang Biôn (Biôn là tên của một già làng, ông rất có uy tín nên được mọi người yêu mến. Do đó, chỉ cần hỏi làng ông Biôn là người ta chỉ ngay, đó cũng chính là làng Kon Trang Mơ Nẫy): Tức làng bông lau bên suối Mơ Nẫy. Theo những người già trong làng kể lại: Xưa kia, làng Kon Trang (làng bông lau)là của người Xơ Đăng ở vùng Đăk Ui. Do trong làng có xảy ra chuyện không vui nên dẫn đến mâu thuẫn và tranh chấp. Một số người không hài lòng về kết quả việc xử lý nên đã bỏ làng đến vùng Đăk La hiện nay lập làng gần con suối Mơ Nẫy và đặt tên là Kon Trang Mơ Nẫy;Làng Long Loi ở thị trấn Đăk Hà hiện nay phải là Kon Trang Long Loi: Làng ở gần suối Long Loi. Theo người già trong làng kể lại: Xưa kia làng Kon Trang (làng bông lau) ở vùng Đăk Ui, vì trong làng có ông A Nhao đã yêu bà Y Ngut vợ của ông A Phai. Hai người yêu nhau, nhưng vì bị dân làng nói nên họ xấu hổ và rủ nhau đến vùng đất gần con suối Long Loi sống, lập làng và đặt tên là Kon Trang Long Loi; Đăk Ting (T’ieng): làng ở gần suối có nhiều cây soong mây (mây đá).

Hiện nay, tại xã Đăk La (tên đúng theo tiếng Bah Nar là Đăk Kơ La: Nghĩa là suối có nhiều tre, sau này người kinh đọc tắt thành Đăk La như ngày nay) có hai làng Đăk Ting, là Đăk Ting kơ Tu (Đăk Ting cũ) và Đăk Ting Klah (làng tách ra từ làng Đăk Ting kơ tu); Đăk Rơ Chất: Làng bên suối rơ chất; Kon Trang Kơ La: Làng có nhiều tre; Plei Kep (còn gọi là Kon Trang Kep): Làng được lập bởi các thành viên ở các làng khác gộp lại. Theo những người già kể lại: Trước đây do một số làng ở đây dân số phát triển nhanh nên không có đất để làm nhà, do đó một số hộ ở các làng này đã tự tách ra và đến vùng đất mới lập thành một làng đặt tên là Plei Kep,…

Bà Y Blưn, làng Kon Tum Kơ Pâng cho biết: Hầu hết các tên gọi của người Ba Na đều có ý nghĩa của nó. Xưa kia những người đứng ra lập làng đều chọn tên con sông, suối, hay loại cây, vùng đất, địa hình (cao, thấp, trùng,..) hoặc tên của già làng uy tín được mọi người yêu mến, truyền tụng qua các đời để đặt tên cho làng. Việc đặt tên như vậy, để sau này con cháu nhớ về vùng đất nơi ông bà, cha mẹ mình đã sinh sống. Vì bây giờ, rất nhiều làng đã chuyển từ vị trí cũ ra vị trí mới nên những làng cũ không còn nữa, bên cạnh đó, do dân số phát triển, diện tích đất lại không có nên dần dần họ đã tự tách ra lập làng mới và vẫn lấy tên làng cũ đặt tên cho làng, ví dụ như: Kon Kơ Tu (làng cũ), sau này tách thêm làng gọi là Kon Kơ Tu klah (làng tách ra từ làng cũ). Cũng có những làng, xưa kia lập làng ở một vị trí, sau đó họ lại chuyển sang vùng đất lập làng, rồi thời gian sau họ quay về vị trí lập làng ban đầu sinh sống. Ví dụ:Kon Hra (làng Sung), xưa kia ở bờ Bắc Đăk Bla, sau đó họ chuyển sang bờ Nam Đăk Bla sinh sống đặt tên là Kon Hra Klah. Nay họ lại trở về vùng đất ban đầu sinh sống và lập làng gọi là Kon Hra Chôt: Kon Hra (làng Sung) Chôt (quay về),…

Tên làng của người Ba Na ở Kon Tum có một vị trí và ý nghĩa rất quan trọng trong đời sống của họ. Việc đặt tên làng thường được cả cộng đồng làng bàn bạc và quyết định. Dù tên làng được đặt theo tên sông, suối, hồ, các loại cây hay địa hình,…thì nó vẫn được đồng bào trân trọng, nên khi tách ra thành lập làng mới thì họ vẫn lấy tên làng cũ đặt tên cho làng mới lập và thêm vào sau đó là tên địa danh, địa hình hay loại cây,… để phân biệt giữa làng cũ với làng mới. Do đó, khi nói đến tên làng là người ta có thể biết được ý nghĩa, sự hình thành và phát triển của ngôi làng đó./.

Tác giả bài viết: Mai Văn Nhưng

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết

Những tin cũ hơn

 

Giới thiệu

Bảo tàng Kon Tum - Quá trình hình thành và phát triển

Giới thiệu chung: Bảo Tàng tỉnh trực thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Kon Tum. Được thành lập năm 1998, trên cơ sở tách bộ phận Bảo tàng thuộc “Trung tâm Bảo tàng và Thư viện tỉnh” thành lập đơn vị Bảo tàng tổng hợp tỉnh theo quyết định số: 12/1998/ QĐ- UB, ngày 11 tháng 2 năm 1998. Năm 2009,...

Video chọn lọc