11:04 ICT Thứ ba, 21/11/2017

Menu

Thống kê truy cập

Đang truy cậpĐang truy cập : 1


Hôm nayHôm nay : 203

Tháng hiện tạiTháng hiện tại : 11773

Tổng lượt truy cậpTổng lượt truy cập : 149122

Thăm dò ý kiến

Bảo tàng tỉnh Kon Tum có gì đặc biệt?

Cảnh quan, không gian đẹp?

Hiện vật trưng bày phong phú?

Tất cả các ý trên

Trang nhất » Trang chủ » Hoạt động nghiên cứu

Hoạt động canh tác rẫy truyền thống của người Triêng ở Kon Tum

Thứ ba - 17/10/2017 09:46
           Người Triêng là một trong 6 dân tộc thiểu số tại chỗ của tỉnh Kon Tum có dân số 7.652 người (2012), cư trú chủ yếu tại các xã Đăk Nông, Đăk Dục, huyện Ngọc Hồi. Từ xa xưa đến nay, hoạt động canh tác rẫy là một trong những hoạt động kinh tế quan trọng của người Triêng. Đây là hoạt động sản xuất vật chất truyền thống đơn giản, mộc mạc bằng việc sử dụng sức lao động cơ bắp của con người, kết hợp sử dụng công cụ sản xuất thô sơ, những kinh nghiệm quý báu tích lũy trong quá trình lao động sản xuất, cùng với phong tục, tập quán tốt đẹp và một thế giới tâm linh của những kiêng cữ với các vị thần linh, ma quỷ… Nhằm đảm bảo cho họ có một vụ mùa bội thu, cuộc sống no đủ. Qua hoạt động này còn cho ta thấy sự ứng xử hài hòa giữa con người với con người, con người với nguồn nước, khí hậu, đất đai, rừng núi của cộng đồng cư dân nơi đây.
          *Chọn đất mở rẫy của cộng đồng:
          Trước đây vào thời điểm chọn đất mở rẫy, già làng tập hợp những người già có uy tín, am hiểu phong tục tập quán bàn bạc công việc sản xuất của làng: Đất rẫy của làng năm nay phát tập trung ở khu vực rừng nào?, ngày đó phải phát đốt chỗ này, chỗ kia…, để tránh bị cháy rừng tràn lan... Rồi tổ chức cho thanh niên đi đánh dấu rẫy, vào tháng 1 dương lịch, già làng chọn ngày có mặt trăng đẹp (trăng lưỡi liềm) tổ chức dân làng đi phát đánh dấu rẫy. Theo quan niệm, trong thời gian này những thành viên trong gia đình không sợ bị đau ốm, con ma rừng không bắt, khi đi phát họ phải đi cùng con chó để con ma rừng không đi theo để làm hại.
          Theo kinh nghiệm, chọn phát rẫy mới là những vạt rừng già có nhiều tầng tán, cây gỗ to. Đây là nơi có tầng đất mùn màu mỡ do lá rừng và các vi sinh vật phân hủy qua hàng chục năm tỉa lúa mới cho năng xuất cao. Nếu phát lại rẫy cũ bỏ hoang thì phải căn cứ vào: Cây rừng đã mọc to chưa?, nếu thấy cây chưa to thì không phát. Phát rẫy ở rừng tái sinh là rừng trước đây bà con đã phát trồng được 2 mùa rẫy rồi bỏ hoang khoảng 7 – 11 năm cây rừng mọc lại. Rừng này gồm những bụi le, nứa, lồ ô, cây bụi, dây leo... tái sinh, thảm mùn mỏng khi đốt đất ít dinh dưỡng hơn, năng xuất cây trồng không cao.
          *Chọn đất mở rẫy trong các hộ gia đình:
          Trong các hộ gia đình, sau mùa nghỉ lễ kéo dài, chủ nhà họp bàn bạc với con, cháu để sắp xếp công việc chuẩn bị cho mùa phát đốt, dọn rẫy: Năm nay gia đình ta phát rẫy ở khu vực nào? và khu vực đó phải theo khu vực phát rẫy tập trung của làng. Đồng thời phân công lao động, người già còn sức, đàn ông trung niên chuẩn bị rèn công cụ: rìu, rựa, gậy chọc lỗ.., phụ nữ chuẩn bị ống tỉa lúa, ang (loại gùi nhỏ) để đựng hạt giống tỉa trên rẫy, ngày đêm giã gạo, chuẩn bị thức ăn phục vụ người đi phát rẫy.
          Ngày đầu tiên đi phát rẫy, chủ nhà một mình bí mật đi làm phong tục từ sáng sớm, rồi phát một đám rẫy nhỏ khoảng 5 – 10 mét vuông làm phép. Tối đến ông ngủ, mơ thấy điềm tốt thì gia đình làm rẫy chỗ đó, nếu mơ thấy điềm xấu thì bỏ đi chọn chỗ khác, chỗ rẫy phát dở để năm sau phát lại. Trong quá trình phát nếu gặp ong rừng đốt, rựa tuột chuôi, gãy... báo hiệu điềm không tốt thì bỏ vạt rừng đó đi chọn phát vạt rừng khác.
          Tùy từng gia đình nhiều người hay ít người mà bà con cần phát diện tích rẫy khác nhau. Nhà nhiều người, phát từ 3 đến 4 đám (1đám = 1ha), nhà ít người, phát từ 1 đến 2 đám. Cách tính diện tích đất rẫy của người Triêng như sau: 01 héc ta gọi là: Một co choi. Một Co choi tỉa hết khoảng 6 ang giống (6 gùi nhỏ). Nếu năm đó lúa tốt được mùa cho thu hoạch 100 teo/hác ta, nếu lúa xấu cho thu hoạch 50 teo/héc ta (1teo = 50kg).
          *Đốt rẫy:
          Sau khi đã phát xong, cây cối được phơi khô 1 tháng, những cây gỗ to cùng với các loại cây bụi, cỏ, dây leo.... được trải đều khắp mặt đất rẫy cho kín để sau này đốt, đất rẫy ở lớp mặt được cháy đều. Vào tháng 3 dương lịch, già làng xem thời tiết, chọn một ngày nắng nhất và thông báo cho dân làng đi đốt rẫy. Đất rẫy được cây khô đốt cháy sẽ có độ tơi xốp màu mỡ tạo điều kiện cho cây lúa mọc tốt, nếu chỗ nào đất không được đốt cháy lúa không tốt. Có những nơi có nhiều cây gỗ to khi cháy tạo ra nhiều than tro thì kéo chia đều ra những chỗ đất khác đất chưa được đốt.
Vào đầu tháng 4 dương lịch, dân làng đi dọn rẫy, dọn những gốc cây, thân cây nằm ngổn ngang sau khi đã bị đốt. Trong thời gian này chủ nhà cũng làm nhà chòi (nhà rẫy) để nghỉ lại trong quá trình dọn rẫy cho kịp thời gian tỉa lúa trong tháng 4.
          *Tỉa hạt:
          Tỉa hạt là công việc quan trọng nhất, trong cả quy trình canh tác rẫy của người Triêng, nó quyết định được mùa hay mất mùa của bà con. Nếu dọn rẫy xong sớm giữa tháng 4 (khoảng ngày 15/4) thì tỉa hạt sớm vào cuối tháng 4, đầu tháng 5 là tốt nhất.  
Để chuẩn bị cho mùa tỉa hạt, những người trong gia đình phải chuẩn bị công cụ, lúa giống. Người đàn ông chuẩn bị công cụ sản xuất: Gậy chọc lỗ, gùi nhỏ, ống đựng lúa giống tỉa trên rẫy…, người phụ nữ chuẩn bị lương thực, thực phẩm, lo lấy lúa giống ở kho về sảy hết hạt lép, hạt giống càng tốt bao nhiêu thì khi tỉa tỉ lệ hạt nảy mầm càng cao.
Theo nông lịch của người Triêng, những cơn mưa đầu mùa mưa (tháng 4), báo hiệu mùa tỉa hạt đã đến. Những đám rẫy đã được phát, đốt, dọn gốc từ cuối mùa khô  được nước mưa tưới đều làm cho đất ẩm, tơi xốp, đây là thời điểm thuận lợi cho việc tỉa hạt. Bà con kéo nhau lên rẫy trồng, tỉa một số giống cây trồng: mì, mía, chuối, bắp nếp, các loại hạt: ớt, bầu, bí, cà...
Cây lúa rẫy thường được tỉa muộn hơn các loại cây trồng khác, sớm thì cuối tháng 4, đầu tháng 5 phải có mặt ở rẫy, muộn thì tới ngày 15/5 dương lịch là phải tỉa lúa xong. Nếu muộn cho phép kéo dài tới khoảng ngày 5/6 là phải kết thúc. Nếu quá thời gian trên hạt lúa sẽ khó nảy mầm, bị chim chuột ăn hết. Tỉ lệ tỉa lúa trong một đám rẫy (1héc ta), diện tích trồng lúa tẻ chiếm 70% (khoảng 4 ang – gùi nhỏ) lúa nếp 30% (2 ang).
             Trên đám rẫy tỉa lúa người Triêng thường xen kẽ các loại cây trồng khác: bông phục vụ cho dệt vải, bắp, bầu bí và một số cây ăn quả như chuối, dưa, các vạt đất bằng dưới chân rẫy gần nguồn nước để gieo các lại hạt cải, ớt, rau húng, răm, lá lốt để cải thiện thêm cho bữa ăn.
Canh tác lúa rẫy trên những địa hình tương đối cao và dốc, nên rất vất vả đối với bà con. Lao động chính trong gia đình được phân công: Chồng cùng các con trai dùng gậy chọc lỗ, người vợ, chị em gái theo sau lấy hạt trong giỏ bỏ vào lỗ rồi lấy đuôi ống tỉa lúa xéo đất lấp hạt lại (việc này cũng có gia đình có kinh nghiệm không lấp lỗ tra hạt mà để cho mưa đưa đất bột lấp miệng lỗ). Công việc cứ được làm liên tục ngày này qua ngày khác cho đến khi nào đám rẫy được tỉa xong. Thời gian tỉa trên một đám rẫy như vậy mất khoảng 8 – 10 ngày.
Kỹ thuật chọc lỗ tỉa hạt hàng cách hàng 40 cm. Người đàn ông một tay cầm gậy chọc lỗ đưa gậy về trước mặt chọc lỗ ở góc nghiêng 60 độ, soay 1/2 vòng rồi rút gậy lên cho khỏi dính đất theo. Lỗ bỏ hạt có độ sâu 5 cm. Người phụ nữ đi sau, lấy một nhúm hạt lúa giống trong ống bỏ vào lỗ, rồi dùng đuôi ống nhồi đất lại. Các động tác trọc lỗ, tỉa hạt cứ được thực hiện liên tục như vậy cho tới khi nào nghỉ giải lao và cho hết đám rẫy.
              Trước đây chưa có lịch như bây giờ, những người đàn ông lớn tuổi có kinh nghiệm trong làng, đoán biết thời điểm tỉa hạt. Họ phải quan sát cây rừng, thấy cây bời lời xanh ra nụ hoa hoặc quan sát cây rừng tiếng địa phương gọi là cây Qua xeng mới có nụ thì báo hiệu thời điểm tỉa lúa đã đến nếu cây hoa đã nở thì tỉa lúa đã bị muộn. Vào thời gian tỉa lúa nghe con chim rừng tiếng địa phương gọi là chim Bôộc boong (chim hồng hoàng) kêu “Bộôc boong cái cóoc tỉa lúa đúng thời vụ lúa sẽ mọc tốt, nếu kêu “Bộôc boong cục cục thì thời điểm tỉa lúa đã bị muộn. Lý do của việc tỉa lúa muộn là trong gia đình có người đau ốm, chết chóc không kịp thời vụ tỉa lúa.
        *Chăm sóc:
         Trong quá trình phát triển của cây trồng trên rẫy, bà con tiến hành dọn cỏ 3 đợt. Để chuẩn bị cho các đợt làm cỏ chăm sóc cây trồng, người đàn ông Triêng phải rèn mới và sửa chữa công cụ cho gia đình, dân làng vào dịp lễ ăn Than ở nhà rông: rìu, rựa cho việc phát đốt, don rẫy. Chuẩn bị công cụ cho gia đình vào đầu mùa mưa (tháng 5) cuốc cỏ, nạo cỏ cho đợt dọn cỏ lần đầu vào đầu tháng 6. Tháng 7 rèn liềm cho việc cắt dây leo, cây bụi: đót, le, nứa mọc cao hơn lúa rẫy. 
Đợt làm cỏ đầu tiên vào đầu tháng 6 khi cây lúa chưa mọc đều, làm cỏ cho sạch khỏi chuột chim phá lúa mọc tốt. Đợt thứ 2 vào tháng 7, khi cây lúa đã lên xanh tốt. Làm cỏ đợt 3 làm dứt điểm vào tháng 8 cho lúa phát triển đẻ nhánh, cắt bụi le, nứa, dây leo cuốn quanh cây lúa, tháng 9 dừng lại để lúa phát triển. Trong một mùa rẫy nếu gia đình nào gặp ốm đau, có người chết không đi làm cỏ cả 3 đợt thì họ bỏ hoang rẫy.
          Trước đây vì chưa sử dụng phân bón cho cây lúa như hiện nay. Trong thời gian làm cỏ, người Triêng quan niệm phải ca hát cho lúa nhanh tốt, nhanh trổ bông. Những người già thường đem theo nhạc cụ sáo 1 lỗ để thổi, đàn bà bới đất bột ở rẫy bón cho lúa, với mục đích đuổi côn trùng: sâu đục thân, sâu xanh, mối, kiến...hay ăn, phá lúa đi xa khỏi rẫy, thúc cho lúa phát triển. Kiêng cữ trong thời gian tỉa lúa không được thổi sáo sợ bị mất mùa. Khi thổi sáo, miệng nói “Con sâu xanh, sâu đục thân hãy đi nơi khác, lúa hãy mọc tốt như thác đổ, cây lúa mọc tốt như cây rừng, xanh như da con rắn lục.
          Trong quá trình chăm sóc lúa rẫy cũng gặp hạn hán vào tháng 7 – 8, thiếu nước hoặc do mưa nhiều lúa không phát triển được, do đất sạt lở, gặp mưa đá, gia đình gặp hoạn nạn đau ốm, gia đình có người chết không có ai chăm sóc bảo vệ rẫy. Có những năm bà con cũng bị mất mùa do đất bạc màu, hoặc khi lúa đang trổ bông gặp cơn gió to khiến hoa lúa rụng hết, thú rừng, chim, chuột phá hoại, sâu bệnh: loại sâu xanh ăn lá le, lá nứa, sau khi chặt le, nứa sâu xanh không còn thức ăn lại chuyển qua ăn lá lúa... Mất mùa do không nắm được thời vụ.
          *Thu hoạch:
Vào đầu tháng 10 dương lịch lúa bắt đầu chín rải rác gia đình phân công những người phụ nữ đi thu hoạch những teo (gùi) lúa đầu tiên, những người đàn ông không được đi suốt lúa vì họ sợ đàn ông thu hoạch nhanh còn sót lúa. Phụ nữ đeo ang suốt lúa trước bụng, dùng 2 tay kéo bông lúa vào miệng ang tuốt cho lúa rơi xuống đến khi đầy ang thì đưa về chút vào teo và chuyển lúa về cất tạm ở nhà chòi rẫy.
           Lúa được thu hoạch trong nhiều đợt, các lần thu hoạch tiếp theo vào từng thời điểm cây lúa chín. Kết thúc thu hoạch cho đến hết ngày 10/12 dương lịch. Lúa được thu hoạch của nhiều đợt tập kết ở nhà chòi, rồi chọn ngày tốt, dùng gùi cõng lúa về kho của gia đình trong làng.
Trong quá trình thu hoạch, bà con cũng tiến hành chọn lúa giống cho vụ sau. Kinh nghiệm chọn hạt giống: Trước thời gian tuốt lúa, gia đình chọn những khóm lúa có bông nhiều, hạt chắc để lại tuốt sau làm giống, lúa tuốt về sảy hết hạt lép phơi thật khô bỏ vào gùi cất trong nhà kho, giống bắp chọn những quả già hạt chắc về bóc vỏ treo trên giàn bếp, hạt bí, ớt... lấy hạt phơi thật khô cho vào ống nứa bảo quản trên giàn bếp.
         *Phân công lao động trong quá trình canh tác rẫy.
- Chủ nhà khoán xuyến những công việc chung, đôn đốc công việc, đi trước về sau, chịu trách nhiệm trước các công việc quan trọng phát rẫy, dọn rẫy, chọc lỗ…, tỉa hạt  đúng thời vụ.
- Đàn ông khỏe mạnh được phân công đi phát những bụi le, bụi nứa, rậm rạp, chặt những cây gỗ lớn có đường kính từ 60 – 100cm, đi ngủ nhà chòi từng đợt là vào những ngày đi dọn rẫy, tỉa lúa, làm cỏ, canh bảo vệ lúa chín, thu hoạch.
- Bố mẹ già còn sức đi rừng chặt nứa, lồ ô đan lát đồ dùng sản xuất cho các con, vào rừng hái rau, nấu ăn phục vụ người đi làm, nếu yếu ở nhà trông nhà, cháu cho con đi làm.
- Phụ nữ phát cây, cỏ và những cây gỗ có đường kính dưới 40 cm. Chuẩn bị hạt giống, tỉa hạt, làm cỏ, thu hoạch. Thiếu nữ tỉa lúa, chiều đến chặt củi từ rẫy đem về nhà, nấu cơm, giã gạo, lấy nước...
- Trẻ em 8 – 14 tuổi theo cha mẹ lên rẫy giữ em, đi ở nhà chòi giữ rẫy trong mùa lúa chín để đuổi chim, khỉ ... khỏi phá lúa. Xưa trẻ em được gia đình phân công đi giữ chim, thời gian giữ chim khi lúa có bông đến khi thu hoạch khoảng 1 tháng.
- Lao động là anh em họ hàng trong làng được nhờ đi giúp đỡ làm rẫy, cuối đợt, gia đình cảm ơn hậu tạ bằng việc thịt 1 con heo, khui 1 ghè rượu để họ ăn. Cho lúa, gạo để đem về. Nếu trả công sau khi thu hoạch xong thì mỗi người được trả một gùi lúa/người.  
       *Những kinh nghiệm dân gian trong canh tác rẫy của người Triêng:
- Chọn đất phát rẫy phải có sự thống nhất trong toàn làng, tỉa lúa sớm quá cũng không được, muộn quá cũng không được. Phát rẫy phải tập trung ở khu vực rẫy của cả làng để tiện cho việc huy động dân làng chăm sóc rẫy bảo vệ  mùa màng, tránh việc cháy rừng tràn lan.
- Việc phát đốt rẫy, nếu tháng 3 phát, tháng 4 đốt, mưa xuống cỏ mọc nhiều khiến cho việc dọn cỏ rất vất vả. Tháng 2 phát, tháng 3 đốt thì cỏ sẽ ít hơn.
- Canh tác đúng thời vụ, quan sát mặt trăng, có người tỉa hạt vào lúc có ánh trăng sáng. Kinh nghiệm tỉa hạt dựa vào tuần trăng: Trăng mới nhú, trăng khuyết, trăng tròn. Tùy từng gia đình chọn vào thời điểm tuần trăng nhất định để tỉa hạt, gia đình này hợp với trăng khuyết, gia đình kia lại hợp với trăng tròn. Theo quan niệm của họ: Khi có trăng con cá mới nổi, cho chuột mới đi kiếm mồi, tỉa lúa mới lên. Có khi cả làng thống nhất tỉa hạt theo một ngày trăng.
- Người Triêng trước đây tỉa hạt vào lỗ không cần lấp đất mà để nước mưa tự xói đưa lớp đất mùn vào trong lỗ giúp cho hạt nhanh nảy mầm, cây lúa mọc tốt hơn. Tỉa lúa sớm quá hoặc muộn quá lúa cũng không tốt, tỉa lúa đúng thời vụ thời điểm thích hợp vào tháng 4 (khoảng 25/4 – 15/5 dương lịch) là tốt nhất, tỉa lúa vùa mưa xuống đất mùn lấp hết vào lỗ bỏ hạt chim chuột không ăn, lúa có chất dinh dưỡng phát triển tốt.
- Tỉa lúa thưa cây lúa sẽ cho hạt, quả, củ to, tỉa lúa khoảng cách hàng cách hàng khoảng cách 40 cm thì mới cho bông dài, trồng bắp cách nhau 1m thì bắp cho trái mới to.
- Kinh nghiệm nếu năm ngoái tỉa lúa đúng thời vụ được mùa, thì mùa rẫy sau cứ căn vào ngày tháng đó thì gia đình đi tỉa lúa. Thu hoạch cũng phải đúng thời gian không thì lúa rụng, chim, chuột phá.
- Kinh nghiệm đoán biết năm đó có được mùa không, họ quan sát cây rừng mọc gần nguồn nước thấy cây châm có hoa nhiều dự đoán năm đó được mùa nhiều lúa, bắp...
- Tỉa các loại hạt vào tháng 5 dương lịch thì mới cho thu hoạch cao, tỉa hạt vào tháng 6 – 7, gặp thời tiết không thuận lợi có nguy cơ mất mùa cao. Cũng trong tháng đó quan sát thấy thời tiết có nắng có mưa thì thuận lợi, nếu mưa nhiều đất bị rửa trôi màu mỡ cây trồng không tốt, nắng nhiều hạt không nảy mần, cây thiếu nước chết khô. Lúa đang trổ bông gặp gió lốc, mưa đá hoa lúa rụng hết...dẫn đến mất mùa dân làng đói kém.
- Theo tập quán du canh du cư cử người Triêng trước đây ứng xử trong canh tác  rẫy, họ quy định cư từng khu vực rừng đồng thời tiến hành phát đốt trồng lúa. Một, hai  mùa rẫy kết thúc họ bỏ rẫy đó đi phát rẫy mới, khoảng 7 - 11 năm sau cây rừng đã mọc tốt trở lại thì quay lại phát tiếp tục tỉa lúa, sử dụng đất như vậy làm cho đất có thời gian phục hồi lại màu mỡ. Nếu phát rẫy bỏ hoang 7 năm cây cỏ mọc nhiều nếu phát đốt trồng lúa sẽ không cho nhiều hạt, đất rẫy phải bỏ hoang từ 11 năm trở lên mới cho năng xuất cao. Đất phát đốt ở rừng le nứa không trồng được bắp mà phải đất phát đốt từ những vạt rừng có cây cỏ tranh trồng lúa mới tốt.
Trong một khu vực rừng định cư có nhiều đám rẫy để luân chuyển sản xuất. Quan niệm những năm phát rẫy đã bỏ hoang phải là năm lẻ 7 – 9 – 11 thì lúa mới tốt. Làng cũng chuyển đi theo quá trình mở rẫy, làng định cư khoảng 7 - 11 năm rồi chuyển đi chỗ khác, nếu khu vực định cư mới mà sản xuất tốt, dân làng không ốm đau bệnh tật thì ở lâu hơn. 
 

Phát đốt rẫy

 Lễ tỉa hạt

Chọc lỗ, tỉa hạt (ảnh tư liệu BTKT)

Chăm sóc lúa rẫy

Rẫy lúa chuẩn bị cho thu hoạch    

Suốt lúa, đưa lúa về kho.

Bộ công cụ dùng để làm rẫy của người Triêng

Giỏ dùng để tỉa và tuốt lúa của người Triêng
 

Tác giả bài viết: Nguyễn Văn Quang

Tổng số điểm của bài viết là: 4 trong 1 đánh giá
Click để đánh giá bài viết

Những tin mới hơn

Những tin cũ hơn

 

Giới thiệu

Bảo tàng Kon Tum - Quá trình hình thành và phát triển

Giới thiệu chung: Bảo Tàng tỉnh trực thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Kon Tum. Được thành lập năm 1998, trên cơ sở tách bộ phận Bảo tàng thuộc “Trung tâm Bảo tàng và Thư viện tỉnh” thành lập đơn vị Bảo tàng tổng hợp tỉnh theo quyết định số: 12/1998/ QĐ- UB, ngày 11 tháng 2 năm 1998. Năm 2009,...

Video chọn lọc